Mobbing jest problemem społecznym generowanym przez przemiany zachodzące w społeczeństwie, w społeczeństwie polskim obserwowany jest od lat 70, a szczególnie zarysowany aktualnie.

Wolny rynek, zasada konkurencji, mobilności, maksymalnej efektywności, a także niewydolny ekonomicznie system zabezpieczeń społecznych to czynniki wywołujące napięcia w środowiskach pracy przekładające się coraz częściej na mobbing.

Mobbing jest problemem nowym, niezbyt dobrze rozpoznanym, ale wymagającym wnikliwych badań, szybkiej interwencji, skutecznej profilaktyki gdyż jego skutki są często nieodwracalne i wpływają negatywnie nie tylko na ofiarę ale także na sprawce, kierownictwo zakładu pracy i współpracowników.

Czym jest mobbing?

Pojęcie mobbingu opisuje sytuację, w której pracownicy firmy są przez dłuższy czas, regularnie lub często bezzasadnie atakowani przez innych pracowników. Polski kodeks pracy określa mobbing jako działania lub zachowania dotyczące pracownika polegające na uporczywym, długotrwałym nękaniu, zastraszaniu, wywołujące u pracownika zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, powodujące poniżenie, ośmieszenie, eliminację takiej osoby (Art. 94/3 KP). Jednocześnie kodeks pracy zobowiązuje pracodawcę do przeciwdziałania mobbingowi.

Czynnikiem, który generuje rozwój mobbingu jest sytuacja w firmie, organizacji, a nie, jak mogłoby się wydawać słaba, niedowartościowana osobowość osoby pokrzywdzonej. Napięta sytuacja w miejscu pracy prowadzi do konfliktu, a ten może przerodzić się w mobbing, który to zazwyczaj jest długotrwałą eskalacją konfliktu.

Fazy mobbingu

1 konflikt - eskalowany, pozostawiony sam sobie, bez prób porozumienia może rozwinąć się w proces poniżania, nękania drugiej osoby.

2 przejście do mobbingu - początek systematycznej, częstej wrogości. Wyjściowy konflikt pozostaje nieistotny, ofiara wykazuje pierwsze symptomy stresu. Brak interwencji ze strony kierownictwa powoduje ciche przyzwolenie i rozwój problemu.

3 przemoc, naruszenie prawa - ofiara poddana jest silnemu stresowi, jej samoocena drastycznie, permanentnie się obniża, jest nękana, terroryzowana. Zespół współpracowników postrzega ofiarę jako osobę zakłócającą spokój w zakładzie oraz, przez jej niską efektywność, jako osobę obniżającą poziom pracy całej grupy.

Negatywny wpływ procesów mobbingowych na przebieg pracy powoduje interwencję kierownictwa, interwencja ta to zwykle przeniesienie na inne stanowisko lub wypowiedzenie stosunku pracy ofierze lub sprawcy. Pracodawca nie podejmuje jednak żadnych prób rozwiązania problemu, zgłębienia go, lecz ma nadzieję na ucięcie sprawy poprzez rozdzielenie ofiary i sprawcy. Taka interwencja pracodawcy zawsze pogarsza sytuację poszkodowanego, albo traci on pracę, co powoduje jeszcze większe załamanie psychiczne, albo zostaje przeniesiony na nowe stanowisko pracy przez co napiętnowany jako osoba konfliktowa i niesympatyczna.

4 całkowita porażka, pomoc lekarska - ofiara jest obiektem niechęci ze strony współpracowników, którzy wyrobili sobie opinię na jej temat. Coraz bardziej zamyka się w sobie, izoluje, załamuje. Większość osób zaczyna borykać się z problemami ze zdrowiem. Konieczną staje się porada lekarska bądź psychologiczna. I w tej sytuacji pojawia się problem, poszkodowany często nie znajduje oparcia w lekarzu, który to nie dysponuje odpowiednią wiedzą na temat mobbingu lub błędnie diagnozuje stan zdrowia pacjenta.

5 eliminacja z miejsca pracy - przyjąć może ona różne formy:

• Odstawienie ofiary na boczny tor, brak poleceń lub wymaganie realizacji bezsensownych zadań, izolacja ofiary ze strony pracodawcy. Takie działania doprowadzić mają do zniechęcenia danej osoby to pracy i rezygnacji z niej. Zachowanie to ze strony pracodawcy jest kontynuacją mobbingu.

• Ciągłe przeniesienia - mają zażegnać zaistniały problem, sytuacja ofiary nie ulega jednak poprawie tylko generuje brak poczucia bezpieczeństwa, zmniejsza efektywność, izoluje.

• Zwolnienie lub wcześniejsza emerytura - posunięcie bardzo niekorzystne i niesprawiedliwe, nie będące korzystnym dla żadnej ze stron. Usunięcie pracownika jest pozornym rozwiązaniem problemu gdyż mechanizmy pozostają, pozycja prześladowcy zostaje wzmocniona i szybko pojawić mogą się podobne problemy w stosunku do kolejnej osoby.

Kiedy antypatia a kiedy już mobbing?

Według przyjmowanych definicji, prób opisu zjawiska o mobbingu możemy mówić gdy przejawy nękania pojawiają się co najmniej raz w tygodniu przez co najmniej 6 miesięcy.

Działania mobbingowe przyjmować mogą rozmaite formy i dotyczyć różnorakich płaszczyzn aktywności zawodowej.

• Najczęściej spotykanymi, początkowymi są działania utrudniające komunikację:

• przerywanie wypowiedzi
• ograniczenie możliwości wypowiadania się
• różnego rodzaju aluzje
• krytyka wykonywanej pracy
• krzyk, zwymyślanie

• Koleje działania utrudniają stosunki społeczne:

• unikanie rozmów,
• traktowanie jak powietrze,
• brak możliwości zabrania głosu

• Działania mające na celu zaburzyć społeczny odbiór mobbingowanej osoby to:

• obgadywanie za plecami
• rozsiewanie plotek
• nieobiektywne oceny efektywności w pracy

• Działania mobbingowe wpływające na jakość sytuacji zawodowej to:

• przydzielanie niezliczonej liczby zadań
• przydzielanie zadań poniżej umiejętności i kwalifikacji
• zlecanie prac bezsensownych

• Działania mające szkodliwy wpływ na zdrowie:

• wyrządzania szkód psychicznych
• przyczyniania się do ponoszenia kosztów
• przydzielanie prac szkodliwych dla zdrowia
• działania o podłożu seksualnym

Kto jest sprawcą?

Badania mające na celu określenie sprawcy mobbingu dają zaskakujące rezultaty. Według nich w blisko 60% prześladowań sprawcą jest osoba współpracująca w dziale, czyli kolega lub koleżanka. Pracodawca stosuje mobbing w 20% badanych przypadków, inna osoba na kierowniczym stanowisku - 14,5%, a podwładny został wskazany jako sprawca jedynie w 6% badanych sytuacji.

Prześladowcy to częściej mężczyźni - szacuje się, że blisko 60% sytuacji mobbingowych aranżowanych jest przez mężczyznę.

Kobiety narażone są dużo częściej niż mężczyźni na mobbing ze strony pracodawcy, mężczyźni natomiast w przeważającej liczbie przypadków stają się ofiarami mobbingu ze strony koleżanek lub kolegów z pracy.

Czynniki sprzyjające powstawaniu mobbingu

Podstawowym uwarunkowaniem wpływającym na rozwój mobbingu są właściwości organizacyjne zakładu pracy. Zła struktura organizacyjna, nadmierna koncentracja władzy w rękach przełożonych, sztywna hierarchia, podległość, zły obieg informacji powoduję wiele negatywnych zjawisk, złą atmosferę w pracy, brak ukierunkowania na wspólny sukces, stanowią także podłoże do nękania innej osoby.

Czynniki stricte personalne ułatwiające mobbing to brak zgrania w zespole, nieżyczliwość, zawiść, tworzenie małych zamkniętych grupek.

Czynniki makrospołeczne, które wpływają na mikrosytuację w danym miejscu pracy to bezrobocie, złe warunki pracy i płacy na rynku w ogóle.

Refleksje nad zjawiskiem mobbingu zwracają szczególnie uwagę na potrzebę podnoszenia jakości środowiska pracy, dbania o wysokie standardy organizacyjne i etyczne, przyjazną atmosferę, ukierunkowanie na wspólną pracę zespołu, sprawiedliwy, rozsądny sposób organizacji pracy firmy. Działania mające na celu promocję zdrowia psychicznego w miejscu pracy muszą stać się zjawiskiem powszechnym, ponieważ tylko ‘zdrowa’ sytuacja w pracy daje największą efektywność i zadowolenie pracowników.